انسانشناسی فرهنگی

۱- حتماْ و لزوما تمام آقا زاده ها به سربازی، ترجیحاْ در شرایط سخت بروند.

۲- حتماْ و لزوماْ طلاب حوزه هم به سربازی بروند.

هرچند این راه حل خیلی زود بازده نیست، اما به نظرم با توجه به اینکه مسولین امروزی گویی قصد اینکه فکری عاقلانه برای رفع این معضل غیرعاقلانه بکنند، ندارند، تنها راه حل اینست که مسئولین آینده مملکت از عمق این معضل آگاه باشند. اگر روحانیون و آقازاده ها به سربازی بروندُ چون این دو گروه میراث داران قدرت در نسل بعدی هستند، مطمناْ می توانند این مساله را حل کنند، و گرنه از هوش سرشار امروزی ها خیری برای حل این معضل نخواهد بود.

این راه حل کمی خنده دار به نظر می رسد، اما اگر بدان فکر کنیم، در بلند مدت به کاربردی ب.دنش ژی خواهیم بود، و مهمتر از همه موثر بودنش.

مدتی که ما نتونستیم توی این وبلاگ بنویسیم. خب، گاهی سرشلوغی و گاهی هم تنبلی. بمونه که دلیلش چی بوده، اما از این به بعد سعی خواهیم کرد دوباره شروع کنیم.

جبار رحمانی

فرا رسیدن ماه محرم، مثل همیشه موجب داغ شدن بازار مباحث دینی شده است. همه اقشار، از عالمان دینی گرفته تا روشنفکران سکولار، درگیر نقد و تحلیل مساله عزاداری می شوند. طبق معمول چالش همیشگی الگوی مطلوب عزاداری و معیارهای آن مطرح است و هر قشر بر مبنای مفروضات خودش، رویکرد و نظر خاصی را در این باره اتخاذ می کند و الگوی خاص خودش را در عزاداری مطلوب و تفسیر حادثه کربلا ارائه می دهد. امسال هم همانند سال قبل و بعضا شدیدتر و بیشتر از آن، دولت و روحانیت تلاش کردند تا  دینداری و عزاداری را سامان دهی کنند. از یکسو روحانیت بیشتر و صریح تر نظر خودش را در ابطالبرخی از روش ها عنوان کرد، و از طرف دیگر نیروی انتظامی و کلانتری ها هم فعالانه تر از سال پیش وارد میدان شدند تا مانع بروز رفتارهای غیر قانونی و خلاف الگوی مطلوب شوند. به هر حال این مساله همچنان در تداوم ماجرای تاریخی نزاع برسر الگوی عزاداری و حرمت و مکروه بودن پاره ای از اعمال و رفتارها و ابزارها قرار می گیرد. البته علما به طور تاریخی همواره با این مساله درگیر بوده اند، از لولو و مرجان تا حماسه حسینی و شهید جاوید، تلاش های مکتوب علما در نقد این موضوع بوده است، و شفاهاً هم در هر دوره ای فتاوای متعددی در حرمت برخی اعمال نظیر قمه زنی و ... داشته ایم.
این موضوع در سالهای اخیر هم تکرار شده و مهم تر از همه اینکه وجوه خاصی هم پیدا کرده است. در چندسال اخیر با راه افتادن سبک جدید عزاداری و رواج مداحی پاپ، بسیاری از روحانیون به محتوای روضه ها و موسیقی های رایج به شدت انتقاد کردند. به هر حال این کشمکش همچنان ادامه داشته و ظاهرا هم خواهد داشت. به نظر می رسد برای فهم و تبیین این مساله لازم است جایگاه این عزاداری ها در دینداری مردمی و جامعه شیعی را مورد بحث قرار داد و بر این اساس به مواجهه با آن پرداخت.
نکته اصلی و قابل توجه، شرایط این مواجهه در سال های اخیر است که نو عی همراهی و همگامی میان نهادهای سنتی دینی به خصوص روحانیت با نهادهای رسمی و قانونی را در پی داشته است. در نهایت هم از نیروی انتظامی به عنوان بازوی اجرایی در این مسیر استفاده شد. این امور بیانگر نوعی مواجهه و رویارویی میان مردم (سبک دینداری آنها) با نخبگان سنتی و حکومتی در حوزه دین است، که در این میان ظاهرا جایی برای روشنفکری دینی که بطور فصلی به مساله دین مردم می پردازد، نیست (حداقل برای مردمی که سالی یکبار رنگ و بوی روشنفکری دینی را در تحلیل مسائل دینی روزمره مردم می بینند که آن هم بیشتر به نقد منفی این دینداری مردمی می انجامد). این همگامی روحانیت و دولت به صدور بخشنامه و اقدامات نیروی انتظامی در ساماندهی دینداری مردم و عزاداری ها انجامیده است. بازوهای اجرائی دولت هر چه بیشتر در صدد اعمال دینداری مطلوب و الگوی درست و رسمی عزاداری هستند، تا جامعه را به سمت عزاداری مطلوب هر چه بیشتر هدایت کنند. لذا شاید حتی بتوان تا حدودی از ارائه و اعمال نوعی آمریت در این امر سخن گفت.
البته ما در این نوشتار به دنبال بررسی سقم و صحت کلامی این عزاداری ها و آسیب شناسی رایجی که طبق معمول در نهایت به محکوم کردن عامه می پردازد، نیستیم، بلکه به دنبال موضوعی دیگر هستیم که به نظر می رسد در میان این هیاهوها گم شده است، یعنی نوع این مواجهه و سهم مردم از دین.
استدلال مبنایی این مواجهه و طرد الگوهای سنتی دینداری، یعنی علم کشی های شبانه و خیابانی و کاربرد گسترده شمایل ها و بعضا قمه زنی و ...، وهن آمیز بودن و در مواردی حرام بودن پاره ای از اعمال و تصاویر و گفته ها در عزاداری مردمی است، بالاخص اعمال و ابزارهایی که بیش از همه در حوزه عامه قرار می گیرد و شکل بصری دارد، یعنی علم و کتل ها و قمه زنی ها و شمایل ها. نکته اصلی در اینست که این موضوعات شکل بصری داشته و ملموس هستند و در حیطه عامه قرار می گیرند و قابل استناد توسط کلانتری ها می باشند (و گرنه هنوز هم بعد سالها نتواسته اند از خیالپردازی های مداحان و تحریفات شفاهی موجود در روضه ها و ... جلو گیری کنند، چون هم شفاهی اند، و هم متعلق به یک قشر نیمه نخبه، یعنی مداحان).
به نظر می رسد لازم است نگاهی به دینداری مردمی و ابعاد آن داشته باشیم. در حوزه دینی قاعده بنیادی، اعتباری بودن و نمادین بودن امر قدسی است، این موضوع به ویژه در حوزه نمادهای دینی مادی قابل فهم است. به عبارت دیگر قاعدتا هیچ شئی نیست که فی نفسه مقدس باشد، بلکه این ذهنیت دینداران است که هاله قدسی را به امور می دهد. اینکه بنایی مقدس باشد یا عملی مقدس محسوب شود، همه اینها بسته به معنایی دارد که ما از آن  مستفاد می کنیم و ذهنیت ماست که این معنا را می سازد. این اولویت معنا پیامد اصلیش فاصله گرفتن از صورت گرایی خشک در دینداری و ابعاد آنست. به همین دلیل در تاریخ ادیان می بینیم که پیامبران لزوما تمام رفتار های پیشینیان را رد نمی کنند، بسیاری از آن رفتارها را با تغییر میدان معنایی آنها ، به حوزه رفتارهای دینی وارد می کنند ، مثال بارز این مساله کعبه است. کعبه که قبل پیامبر(ص) محل نگه داری بت ها بود، با آمدن حضرت محمد(ص) و رواج دین اسلام، به نماد الوهیت و تقدس تبدیل می شود و نام "خانه خدا" را بر آن می نهند. در نتیجه می توان این فرض را پذیرفت که ادیان بسیاری از الگوهای مناسکی و رفتاری خودشان را از الگوها و داده های موجود می گیرند، البته تغییر معنایی عمیقی را در آنها بوجود می آورند. لذا نمی توان به صرف اینکه رفتاری از سایر ادیان یا از فلان جامعه وارد دین ما شده، آن را نادرست تلقی کرد. نادرستی یک عمل یا مناسک یا یک نماد، زمانی است که با نظام معنایی مرکزی آن دین همخوانی نداشته باشد. به عبارت دیگر باید دقت کرد که در ادیان همه چیز نمادین هستند، و این ذهنیت مومنان است که در پس این نشانه ها، خدا را جستجو می کند. داستان موسی و شبان را عموما شنیده ایم، حضرت موسی آن شبانی را که خدا را در قالب شخص فرض کرده بود و به دنبال آن بود که این خدا – شبه ارباب-  را ناز و نوازش کند و شانه به سرش بکشد و... ، مورد عتاب قرار می دهد که چرا خدا را اینگونه به تصور می کشد، و در ادامه این داستان از خدا خطابی به این مضمون می رسد که مهم نیست او با چه زبانی ما را می خواند، مهم اینست که او خدا را مورد خطاب خودش قرار داده و برحسب علم و درک خودش با خدا نیایش می کند. به هر حال موارد و مثال های بسیاری را میتوان آورد که درک امر قدسی بسته به معنایی است که از آن مستفاد می کنیم.
در مواجهه با دینداری مردمی یکی از مهم ترین استدلال ها که عموما هم در حوزه روشنفکری در سنت شریعتی و از قول او نقل می شود که بسیاری از این رفتارها از مسیحیت آمده و این امور متعلق به اسلام نیست، لذا این ها اموری نامناسب در دین هستند و باید آنها را از دین زدود تا دین را بیش از این دستکاری نکنند، در سایر موارد هم این بحث هست که قمه زدن ها و علم کشی ها و نخل گردانی ها اصالت دینی ندارند و بلکه غلط هم هستند. به نظر می رسد همه این استدلال ها بی توجه به مساله نمادین بودن امر قدسی است. به هر حال برای عزاداری که در اسلام هیچ الگویی واحد برای رفتارها و ابزارها و ... وجود ندارد و بیشترین ارجاعات این عزاداری مربوط به ائمه است که سفارش به عزاداری کرده اند، و دستور و حدیث خاصی در باب صورت و شکل و عناصر مادی عزاداری وجود ندارد. لذا هر قوم و جامعه ای برحسب سنت های فرهنگی و ابزارهای موجود الگوهای عزاداری را شکل داده اند. اما همه این الگوها و  مناسک برای یادبود امام حسین(ع) و عزاداری برای او بوده است. مومنان در این رفتارها معنایی قدسی را جستجو می کنند و تجربه ای دینی را می طلبند. قرار هم نیست مردم عادی در خلوت عارفان یا تاملات فیلسوفان به خدا برسند. از سوی دیگر مهم اینست  که اگر قرار است یک رفتار یا ابزار را تغییر بدهیم، باید جایگزینی برای نمادی که بتواند حامل معنای دینی برا ی مومنان باشد را پیدا کنیم. اگر قمه زنی حذف می شود، باید به جای آن عملی مطلوب تر برای عزاداری فراهم کنیم، و مهمتر از همه که اگر قرار است علم و کتل ها را ممنوع کنیم، یا نوع رفتار مردمی را در برابر این علم و کتل ها مانع شویم که از علم کشی ها و ... جلوگیری کنیم، این مساله حوزه دینداری و سایر کارکردهای فرهنگی و اجتماعی و هویتی آن را مختل می کند، بی آنکه جایگزین منطقی برای آن ارائه داده باشیم..
اما یک نکته مهم اینست که در پس این نقدهای خودمحورانه نخبگان سنتی و مدرن و دولتی نسبت به دین مردمی، یک شکاف و سکوت خاصی وجود دارد. اینکه نخبگان حق دارند دین و تجربه دینی را امری نمادین بدانند، اما مردم حق چنین کاری را ندارند، مگر به اجازه و صلاح دید نخبگان. در متون اصلی اسلام هیچ حکم صریحی در باب حرمت قمه و علم و کتل و ... نیست، اما همیشه این حکم صادر می شود که مردم از این امور نمی توانند به عنوان نماد دینی استفاده کنند. از سوی دیگر در حوزه نخبگان این مساله دیده می شود که از شراب و مستی و می و ساغر به عنوان نمادهای تجربه دینی متعالی و عارفانه یاد کنند، در حالی که صریحاً حرام اعلام شده اند. علی رغم اینکه این مثال خیلی ساده به نظر می رسد، اما طنز ظریفی در این میان وجود دارد، نوعی انحصار طلبی خودمحورانه نخبگان نسبت به مردم در حوزه کاربرد و خلق نمادها وجود دارد. این پرسش مطرح می شود که چرا نخبگان می توانند از عناصری مثل شراب و می و مستی که در قرآن و حدیث صریحاً حرام اعلام شده اند، به عنوان نمادهای دینی استفاده کنند، آن هم برای بیان حد اعلای تجربه دینی، اما مردم عادی نمی توانند از علم و کتلی که هیچ حکم صریحی در باب آنها وجود ندارد، به عنوان نمادهای دینی استفاده کنند. این اعطای حق به یکی و سلب آن از دیگری بر چه مبنایی رخداده است. بر این مبنا می توان به خوبی سایر ابعاد مواجهه نخبگان را با مردم فهمید.
نکته دوم و مهمتر اینکه همیشه دینداری مردمی یک امر خودجوش بوده و دین برای آنها علاوه بر اینکه کارکردی دینی داشته، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی و هویتی هم داشته است. یعنی هیات محله، برای افرادش، هم امکان ابراز دینداری را فراهم می کرده و هم اینکه هویت اجتماعی آنها را تعریف می کرده و روابط اجتماعی  را سامان می داده و در نهایت سنت فرهنگی را در فرد بازتولید می کرده است. لذا دین به نوعی نقش وجدان جمعی را برای مردم داشته است. به همین سبب هم در طی تاریخ بسیاری از حکام که خواسته اند جلوی دین مردم را بگیرند، و هیات عزادرای را مانع شوند، شکست خورده اند، و در دوران انقلاب همین هیات ها و علم کشی ها و حرکت های عزادران نقش مهمی در پیشبرد انقلاب داشته است.
به همین دلیل می توان گفت که نوع مواجهه در این ایام با عزاداری ها و محدودیت های بسیاری که به آن وارد کرده اند، بعضا مناسبتی با این مساله نداشته و احتمالا نتایجی منفی در پی خواهد داشت. درست است که مساله آرامش فضای شهری و ملاحظه بیشتر زندگی شهری و حفظ خلوت دیگران یکی از اسباب و دستاویزهای کلانتری ها برای ممانعت از حرکت هیات ها بوده، اما به نظر می رسد هر چند در این حوزه ظاهرا نوعی همگامی دولت و نخبگان سنتی دین را داریم، امااین نوع مواجهه برای مردم توجیه نشده است، و از لحاظ کارکردی هم نمی توان نیازی را که در انجام یک کنش دینی هست، صرفا با منع آن کنش رفع کرد. درست است که بعضاً رفتارهای "غلط "  در دینداری مردم وجود دارند، اما با توجه به مساله نمادین بودن امر دینی، اگر قرار است یک رفتار یا الگوی رفتاری تغییر کند، باید دینداران بفهمند که معنای مورد نظر را باید به طریق دیگری و در رفتار دیگر جستجو کنند. به عبارت دیگر علاوه بر تبیین چرایی غلط بودن مساله برای مردم، یک جایگزین درست به آنها داده شود. نکته دوم اینست که به سبب آنکه رفتار دینی امری خود جوش و همراه با کارکردهای فرادینی بسیاری است، نمی توان با نظارت پلیسی مردم را به سمت نوعی از دینداری که می توان آن را اجباری و فرمایشی دانست، هدایت کرد.  این موضوع می تواند در صورت عدم مدیریت صحیح به بازتولید و بعضا گسترش هرچه بیشتر شکاف دولت ( و نهادهای وابسته ) با مردم شود، و مواجهه بر سر دین، عمیق ترین شکاف را می تواند ایجاد کند. نکته اصلی در اینجاست که مدیریت امر دینی، ظریف تر از آنست که تاب نیروی انتظامی و کلانتری را داشته باشد. این موضوع، امر قدسی را به سرکشی هر چه بیشتر از حوزه نظارت و متولیان این امر می کشاند و به نوعی به زیرزمینی شدن رفتارهای دینی خواهد انجامید. لذا سبب نوعی گسترش مخفی کاری دینی، آنهم در جامعه ای دینی و اسلامی می شود، که در حالت منفی می تواند منجر به نوعی دوگانگی در ابراز رفتارهای دینی شود. که در اینصورت امکان کنترل بسیار کمتر می شود و ضربه پذیری دین را با خروج آن از نظارت متخصصان سنتی دین، بیشتر می کند.
در مجموع می توان گفت در صورت پذیرش مشکلات شرعی و مدنی بعضی رفتارهای دینی، باید گفت برای رفع آنها امر و نهی پاسخ گو نیست، لازم است مردم را نسبت به این مساله اقناع کرد، و جایگزین مطلوب را هم معرفی کنیم، تا اینکه مردم براساس میل خودشان آن نقص را رفع کنند. 

جبار رحمانی

من چند وقت اخیر برای انجام کارهای اداری به سه نهاد وزارت علوم و نظام وظیفه و وزارت خارجه(سفارت خانه ایران در هند) کمی زیاد سرک کشیدم. راستش خیلی از سوراخ سنبه های عمیق و کم عمق بوروکراسی معیوب و ناقص الخلقه ایرانی و ساختار اداری قدرت رسمی سردر آوردم. برام جالب بود. نتایج تجربی زیادی داشت این روندی که یکسال در این مخروبه ای به نام بوروکراسی ایرانی به معنای دقیق کلمه حروم شد. یک نکته مهم این بود که این ساختار فشل اداری ایران بیش از آنکه معلول دولت ها و کاستی های مدیریتی آنها باشد، ناشی از شخصیت ایرانی در مقام کارمند است. می توان گفت که ساختار اداری ما به سه دلیل دچار نقص است: ۱- یا در بوروکراسی ایرانی به بسیاری ازمسائل اندیشیده نشده (که این هم به دلیل کوته فکری یا جهل این سیستم است) ، ۲- یا افرادی که بر مسند هستند توانایی و آگاهی لازم را برای فهم مسائل اداری و انجام آنها ندارند، ۳- و دلیل سوم و از همه رایج تر اینکه از سر تعمد و با آگاهی، کار خودشان را انجام نمی دهند که بعضا یا شیرینی(همان رشوه) لازم است یا اینکه اصولا فرد مربوطه انجام کار را به روز موعود محول می کند. جلوی همه اینها یک شعار میان تهی به نام تکریم ارباب رجوع که عملا تخریب اوست، وجود دارد. اما به نظرمن جهل انسان ایرانی و مهمتر از همه تعمد او برای از زیرکار دررفتن و تنبلی همیشگی در کار، علل اصلی این بوروکراسی فاسد و معیوب است. تا این عامل اصلی درست نشود، همه راهکارها عقیم خواهد بود. البته که دولت نقش مهمی در اصلاح این موضوع دارد، اما باید دقت کرد که دولت و افراد آن هم از دل همین سیستم بیرون می آیند. گاهی از سر یاس بعضی می گویند این مشکل چاره ناپذیر است. کم هم بیراه نیست. زیرا تا زمانی که در این سیستم مفهوم منافع جمعی در عمل غایب است، و به قول یکی از سفرنامه نویسان: هر كس در همه حال پابند سود خويشتن است(جكسن، 1369: 130)، انتظار دیگری نمی توان داشت.. البته نمیتوان همیشه یاس آلودبود. شاید بتوان امیدوار باشیم که ممکن است راهی برای خروج باشد. فعلا که با پول مفت نفت همه چیز را سرپوش می گذاریم.  

آموسی

بی سوادی

امروزه گسترش ارتباطات و توسعه رسانه های گروهی از یک طرف و بالا رفتن سطح آگاهی ها مفهوم دورافتادگی و انزوای جغرافیای را منسوخ کرده است. با نگاهی به سه چهار دهه گذشته در ایران متوجه اختلاف فاحش مرکز و پیرامون می شویم. اگرچه امروز هم این حاشیه بودگی از لحاظ محدودیت امکانات اقتصادی هنوز مطرح است اما به نسبت گذشته بسیار کمتر است. فرصت های به نسبت برابر آموزشی در ایران به همه امکان تحصیل و آموزش را داده است که در مواردی استعدادهای نابی از مناطق محرم کشور برمی خیزند. در کنکورهای اخیر این مسئله به خوبی هویدا است. اما در دوران گذشته و آن زمان که یک نوع نظام کاستی در ایران حاکم بود، آموزش و تحصیل تنها در توانایی قشر محدود نازپرورده بود و لذا میزان بی سوادی به غایت بالا بود. رعیت همواره یک رعیت بود و ارباب با هر ظرفیتی از هوش یک ارباب.

 این گونه برای مردم جا افتاده بود که درس خواندن یعنی رفتن به حجره های مساجد و آموختن زبان قران که همان عربی بود و فرد نهایت چشم اندازی که می توانست برای خود ترسیم کند این بود که در آینده « ملا» ی فلان روستا شود. خواندن و یادگرفتن هر زبان و علمی فی النسفه بسیار خوب است اما ، زمانی که از این امتیاز برداشت خاصی شود نمی تواند مفید باشد. «ملا» هایی که صرفا زبان قران را آموزش دیده بودند این گونه در بین مردم تبلیغ کرده بودند ( که البته ناشی از بد فهمیدن اسلام بود و یا سعی می کردند که به این وسیله برتری خود را حفظ کنند) هر نوع آموزشی غیر از آموزش قران و زبان عربی به منزله یادگیری «دروس شیطانی» است. در واقع رفتن به مدرسه به صورت یک نوع تضاد با دین تلقی می شد و این مسئله در روستاها بیشتر نمود پیدا می کرد و پیامدهای آن را در اذهان پدربزرگ ها و مادر بزرگ ها می توان دید. در زمان جنگ تحمیلی که البته آموزش همگانی اجباری و رایگان شده بود، پدر و مادرها سعی می کردند که تابستان ها بچه های خود را به مساجد بفرستند و آموزش دینی ببینند و خود را از انگ کفرآمیز بودن آموزش های فرزندانشان در مدارس تبرئه کنند. این طرز فکر در کنار نبود امکانات آموزشی در روستاها منجر به تداوم بی سوادی پدان و مادران شده بود. در واقع این مسئله باعث شده بود که روستایی به خارج از چارچوب مزرعه و احیانا طویله خویش فکر نکند و به نحو عجیبی تحول و پیشرفت نکوهش می شده است. به این معنی که اگر شخصی حیوانات خویش و یا زمین زراعی خویش را می فروخت، او دیگر فردی بی هویت و فاقد شناسنامه می شد و اگر به شهر مهاجرت می کرد به مثابه شخصی نگریسته می شد که همیشه محتاج «ماست و پنیر» روستا است. البته نمی توان منکر این قضیه شد که در این زمان روستاها تا حدود 90 درصد خودکفا بودند. به دلیل عدم آگاهی به بیرون از چارچوب روستا و ندیدن جوامع دیگر، غیر روستایی به مثابه فردی تنبل تصور می شد. ذهنیت ها در حد محدودی گسترش یافته بود و انگاره « خیر محدود[1]» به معنای واقعی کلمه در میان مردم حکمفرمایی می کرد.

به هرحال بی سوادی ریشه بسیاری از قوانینی شده بود که محل- نهاد local law- based بودند. در برهه ای از زمان می توان قوانین بسیاری را پیدا کرد که برای مسئله ای مشابه نهاده شده بودند و این قوانین کاملا وابسته به فرد حاکم – ارباب- بود. این قوانین و شیوه های حل اختلاف آن مردمان را عادت داده است و قوانین جدید مدنی در مواردی به سختی مورد قبول واقع می شدند. بنابراین به جرات می توان عنوان کرد که دوره انحصار آموزش _ که البته به نظر می رسد محصول شرایط سیاسی و اجتماعی کشور باشد تا فرهنگ یک منطقه خاص _ منشا بسیاری از تاخرهای فرهنگی است که در حال حاضر با آن مواجه هستیم. یکی از پیامدهای آن را امروزه هم می توان می شود مشاهده کرد و آن این است که زنان در جامعه ما به میزان زیادی دچار بیماری بی سوادی هستند. زنانی که بزگترین نقش را در انتقال فرهنگ یک جامعه – به واسطه نقش فرهنگی -  تربیتی که بر عهده دارند – به نسل بعد دارند. نداشتن انگیزه تحول و مشارکت اجتماعی و انتظارات بیهوده از دولت داشتن  و نیز تقلیل دادن و نسبت دادن همه مشکلات اجتماعی به وضعیت اقتصادی جامعه محصول همان دوره ای است که در آن فرهنگ کار برای رفاه عمومی شکل نگرفت و رفاه فردی در اولویت قرار گرفت. و....

جبار رحمانی

در اینترنت در سایت یوتوبوب فیلم های کوتاه مربوط به برنامه های فرهنگی ایرآنیان را در خارج از ایران دنبال می کردم که گذرم به برنامه های فرهنگی ایرانیان در نیویورک افتاد . کارناوالی فرهنگی توسط ایرانیان نیویورک را نمایش می داد که خیلی جالب بود. مجموعه وسیعی از اجتماعات ایرانی جمع شده بودند تا فرهنگ و هنر کشورشان را در درجه اول برای خودشان و در مرحله بعد برای غیر ایرانی ها به نمایش بگذارند. نکته جالب این بود که بسیاری از هنرها و سنت های محلی و قومی و فرهنگی ایرانی در شکل و قامتی هنری و با تاکیدی بیشتر بر وجه زیبایی شناختی به نمایش درآمده بود. لباس ها و رقص های محلی، ماکت هایی از میدان نقش جهان و تخت جمشید و خانه های گیلان و...  و در آن میان صدای ایرانیان تماشاچی که به دنبال نمودهای فرهنگی خودشان می گشتند. یکی دنبال رقص آذری بود و دیگری به دنبال لباس عشایر بختیاری و...

چندی پیش در شهر دهلی برای دیدن رقص های سنتی هندی به یکی از مراکز فرهنگی شان رفته بودم. در اینجا هم  هندی هم با مهارت بیشتری نسبت به ایرانی ها به بازتولید خلاقانه هنر سنتی شان پرداخته بودند، تلاشی که به آنها این امکان را می دهد در این جامعه هزار فرهنگ، هویت و سنت خودشان را از خلال هنر بازتولید کنند.

به نظرم می رسد که ایرانی های آمریکا هم عملا همین کار را کرده اند. یعنی از خلال بازتولید هنری سنت های فرهنگی شان و اجرای آن در فضایی مناسکی- کارناوالی به بازتولید هویت فرهنگی شان پرداخته اند. اما این سوال پیش می آید که چرا در ایران این واقعه رخ نمی دهد. به هر حال موج هویت گرایی قومی در مفهوم فرهنگی بیش از همه در ایرانیان مقیم کشور وجود دارد و اینها هم بیشترین امکانات را برای این کار دارند، تا اینکه ایرانیان خارج از کشور بخواهند آنرا انجام بدهند. فکر می کنم می توان بطور نسبی پاسخ این سوال را در تکثرگرایی فرهنگی موجود در فضای آمریکا دید، جایی که تفاوت ها در فضایی فرهنگی تعریف می شوند و لذا افراد متفاوت می توانند هویت شان را در عرصه های کارناوالی و قالبی هنری جستجو و تعریف کنند، و در نهایت هم این تکثر موجود بتواند همزیستی فرهنگی مطلوبی را هم داشته باشد. اما وقتی این تفاوت ها در قالبی سیاسی و منفی تعریف می شود، یا موجب سرکوب این سنت ها و خدشه دار کردن میراث هویتی می شود، یا موجب سیاسی شدن راه های جستجوی هویت و مخالفت سیاسی گردد، که در حال حاضر هر دوی ا ینها را می توان در ایران دید. به هر حال به نظر می رسد هنر در حیطه فولکلور و فرهنگ در دنیای مدرن برای جامعه های چندفرهنگی بهترین راه تداوم فرهنگی هویت است، اما پیش از همه سیاست فرهنگی اهل مدارا و غیرانحصارطلبانه ای را می طللبد که در ایران بایدش در کنج پستوی ویرانه ها جست.

جبار رحمانی

چند روز پیش به اتفاق دوستان به تاج محل، بنای معروف هند که در عرصه جهانی نمادعشق شمرده میشود، رفته بودیم. بنای زیبا و جالبی است که در حدود چهارصد سال پیش شاه جهان به یادبود همسرش آنرا ساخته است. معماری مغولی اسلامی به خوبی در این بنا خودش را نشان می دهد. عملا این بنای باشکوه جهانی یک مینیاتور در فضای سه بعدی است. چون نوعی تکرار از یک سطح در هشتت ضلع می باشد. البته با توجه به سمبولیسم مقدس چهار ضلعی می توان خیلی از ابعاد این بنا را فهمید. ولی به نظر می رسد این بنا فقط برای چند لحظه می تواند مخاطب را خیره کند و سپس تکرار ساده و بی پیرایه یک ضلع یا یک عنصر نگاه مخاطب را خسته می کند.

 یکی از دوستان که می گفت در سفرهای قبلی وقتی به تاج محل آمده بود، وقتی یکی از راهنمایان این بنا فهمیده بود که او از ایران آمده، گفته بود که شماها که از ایرا می آئید و اصفهان و نقش جهان را دارید، اینجا برایتان خیلی جذابین ندارد. آری ، او راست گفته است. تمام زیبایی ناشی از تکرار ساده یک ضلع دو بعدی در تاج محل در برابر ریبایی خیره کننده نقش جهان و عالی قاپو مسجد امام و مسجد شیخ لطف الله حرفی برای گفتن ندارد. اما یک تفاوت مهم دراینجا وجود دارد که بخش دردناک ماجراست. هند نزدیک به چهار دهه است که این بنا را در فهرست میراث جهانی قرار داده و هر ساله کلی بودجه از یونسکوبرای آن می گیرد و تاجایی هم که می تواند برای تبلیغ این بنا می کوشد و به آن می رسد و موفق هم بوده است، بالتبع درآمد خوبی هم بواسطه آن دارد.( البته در هیچ جای این بنا و توضیحات راهنمایان اسمی از ایران و نقش فرهنگی آن در خلق این بنا نیست. در حالی که در ایران خیلی از معماران تلاش دارند این بنا را ایرانی بدانند. تلاشی بی سرانجام ). در آنسو در یران تا چند وقت پیش جنجالی ملی بر سر این مساله به پا بود که فلان پولدار بی فرهنگ ساختمان ساز می خواهد برای چند تومان سود بیشتر ساختمانش را آنقدر بالاتر ببرد که یونسکومی خواست نقش جهان را از فهرست آثار جهانی حذف کند. یک نفر برای منافع خودش می خواست به راحتی این میدان نقش جهان( که به معنای واقعی نقش جهان هم هست) را قربانی منافع شخصی کند و دولت هم عملا در عجزی ناشی از سردرگمی و زدو بند با مسئولان محلی مانده بود که چه کند.

البته این بسازبفروشی که به خاطر منافع آنی با تاریخ یک ملت بازی می کند، تنها نیست. آنسوتر چند صباحی بعد، سد سسیوند را می زنند که سازمان میراث فرهنگی در خواب آلودگی همیشگی کاری نمی کند تا اینکه این سد زده می شود بخشی از تاریخ  و میراث ما در زیرچمکه های منفعت گرایانه مهندسان، و در زیر آبها خفه می شود. کمی هم به عقب برگردیم. جیرفت را به غارت می بردند و کسی هم صدایش درنمی آمد. هر روز در جایی از مملکت ما منطقه ای باستانی به غارت می رود و تخریب می شود و... . انگار کسی دلش نمی سوزد. این تخریب ها آدم را به یاد بامیان و مجسمه های بودا می اندازد. البته به نظر من کار طالبان توجیه منطقی تری دارد تا کار ما در ایران. او بخاطر ایدئولوژی اش (هرچند غلط باشد) بطور علنی دست به تخریب آن مجسمه ها می زند و ما به خاطر منافع شخصی عده ای و فقدان اندیشه درست در باب میراث فرهنگی مان و در گیر و دار تناقضی نابخردانه میان میراث باستانی یا میراث مذهبی، و اکثرا به خاطر منافع شخصی، هم میراث فرهنگی را و هم منافع ملی را قربانی می کنیم. که فکرمی کنم کار طالبان معقول تر از کار ماست. به هر حال در این سفر کوچک به تاج محل در ذهن خودم سفری هم به نقش جهان و سیوند و بامیان داشتم. فقط می توان به حال خودمان و شعارهای مکرر بیهوده مان تاسف خورد. همین و بس.

یکی از مسائل مهمی که همه فرهنگ ها و جوامع با آن مواجه هستند مساله خشونت است. فرهنگ های بشری هر کدام به نوعی تلاش کرده اند تا این مساله را هم پاسخ بدهند و هم مهار کنند. مدرنیته به عنوان یک شکل متاخر و شاید به تعبیر دیگر شکل متمایز جامعه انسانی  است که عملا مواجهه دیگری را با این مقوله به کار برد. شاید بتوان از نوعی رهایی وحشی خشونت در دنیای مدرن حرف زد.
در جهان سنت دو مکانیسم اصلی برای شکل دادن و صورت بندی فرهنگ وجود داشته: اساطیر و مناسک. اساطیر و مناسک در کلی ترین نگاه دو کارکرد اصلی را با خود داشتهاند: بازنمایی نمادین اهمیت هر آنچه برای بقای جامعه ضرورت دارد و بازنمایی نمادین (مهار نمادین) هر آنچه که برای بقای جامعه و انسان مضر است. به عبارت دیگر اساطیر و مناسک در بیانی نمادین و در بستری از تقدس و تعالی بخشی معنوی بنیادهای جامعه و هر آنچه که این بنیادها را تهدید می کند، را در بر می گیرند. یکی از مقولات بنیادین که بشر همیشه با آن مواجه بوده مساله خشونت است. خشونت هم به عنوان تمایلی درونی برای اعمال آن در خود، دیگری و حتی جهان جاندار و بی جان اطراف و هم به عنوان تجربه خشونت که از جانب جهان پیرامون متوجه انسان است و معمولا بقای نفس او را به خطر می اندازد. به عبارت دیگر خشونت یک فرآیندی است که هم ریشه در درون آدمی دارد و هم ریشه در بیرون.
مناسک و اساطیر در جهان سنت بواسطه نمادهایی مثل قربانی مقدس خشونت را در حریم تقدس و در نماد قربانی مهار می کردند. با این کار هم اعمال خشونت بر قربانی تمایل به خشونت را ارضا  می کرد و هم اینکه اهدای قربانی نیروهای خشن بیرونی را راضی می کرد. به عبارت دیگر جهان سنت همیشه خشونت را در حریم تقدس مناسکی و اساطیری مهار کرده بود.
با ورود مدرنیته از یکسو تاکید بر عقل به مقابله با اساطیر به مثابه روایت های نامعتبر دانش پرداخت و به بهانه نقش دین در تصلب جامعه و حبس نیروهای خلاقه بشری در دنیای مسیحیت، به مقابله با تقدس و عرفی کردن آن و شکستن حصارهای امر قدسی پرداخت.
این حصار شکنی از  یکسو موجب رهایی نیروهایی شد که به ساخت تمدن جدید کمک کرد و از سوی دیگر نیروهایی را آزاد کرد که بشر در طی تاریخ همیشه دنبال مهار آنها بود. یکی از این نیروهایی که به صورت وسعیی پایش به جامعه انسانی فارغ از حصار مناسک قدسی بازشد، تمایل به خشونت بود. مازوخیسم و خودآزاری و دیگر آزاری در سطح فردی و جمعی یکی از رایجترین مساله های انسان مدرن است. آزار نوعی اعمل خشونت است، برخود یا دیگری. در تفریحات و ورزشها گسترش بی رویه ورزش های خشن که می توان گفت متنوع ترین طیف انسانی را هم مخاطب خودش دارد، و در هنر ژانر وحشت و در عمل هم جنگ های جهانی اول و دوم که روی همه تاریخ را سفید کردند، محصولات بارز این افسارگسیختگی خشونت بودند. دیدن یک مسابقه به اصلاح کشتی کج و رضایت شادمانه انسان مدرن از دیدن خشونت رها بسیار جالب است. گلادیاتورهای جهان باستان در طی مراسم خاصی به جنگ با یکدیگر واداشته می شدند . امروز همه عالم محضر خشونت شده است. امروزه رسانه ها به مثابه عرصه مناسکی تصویری و غیر قدسی هم به ارضای رسانه ای تمایل به خشونت می پردازند و هم اینکه نوعی آموزش خشونت هم در آنها داده می شود. دنیای سنت شکار و تیراندازی را به مثابه ابزارهای کارکردی برای بقا به انسان یاد می داد و دنیای مدرن برای تفریح و لذت خشونت مهار نشده.
به نظر می رسد مدرنیته در عرصه خشونت موجب رهایی افسار گسیخته آن شد که مهمترین نمود آن دغده جنگ اتمی است، خشونتی تمام عیار و به نوعی پایان خشونت، چون احتمالا بعد این جنگ نوع بشر باقی نمی ماند که عامل خشونت یا موضوع خشونت باشد.  

جبار رحمانی

قسمت من هم این بود که برای فرار از دوره سربازی و به بهانه تحصیل به هند بیایم. اما گویی فرار از آن دوره نابخردانه سربازی اسباب خیر بسیاری برای من شد. به هر حال این سرزمین افسانه ای فرهنگ ها و گروه ها چیزهای بسیاری برای آموختن دارد که در اینجا به یک تجربه کوچکش اشاره می کنم. پذیرش اولیه من در هند از دانشگاه علیگر بود. که خود ماجرایی دارد و بدتر از چندین سال سربازی است. در آنجادر گروه جامعه شناسی برای دکتری و در مورد بررسی فهم و مواجهه علمای شیعه از غرب مشغول به تحصیل شدم. بعد مدتی استاد محترم شروع به گیردادن و سخت گیری بیهوده کرد. عملا اتلاف وقت زیادی را برای من به همراه داشت. هرچند خود من هم دل خوشی از این رشته و ادامه تحصیل در آن نداشتم. اما به هر حال بعد اختلافی که با این استاد پیدا کردم تقاضای تغییر استاد به گروه دادم. یکی دیگر از اساتید هم قبول کرد که استاد راهنمای من بشود. یک ماه و نیم هم با او کار کردم و قرار بر این بود که بعد از جلسه فصلی گروه که موضوع تغییر استاد من در آن بطور رسمی مطرح و تصویب می شد، من شروع کنم به نوشتن کار. اما جلسه گروه آمد و استادان که نمی دانم درمیان شان چه گذشته بود، ما را این وسط گوشت قربانی کردند. استاد جدید زد زیر حرفش و استاد قبلی هم با لجاجت بیشتری شروع کرد به سخت گیری، طوری که می گفت که من باید هر روز برای امضای دفتر حضور غیاب به اتاق او بروم. یک مدرک ناقابل اینقدر هم ارزش نداشت که من بیهوده خودم را معطل آن کنم آن هم در علیگر.

رفتم به دانشگاه دهلی، به دپارتمان انسان شناسی. تفاوت گروه انسان شناسی با جامعه شناسی بیش از آن بود که فکر می کردم. در این گروه جدید نه کسی با دانشجوی دکترایش لج داشت و نه با همکار خودش دانشجو رادر میانه قلع و قمع می کردند. البته پذیرفتنی است که این گروه و اساتیدش هم در خفا زد و بند ها و رقابت های خودشان رادارند. اما به هر حال حداقل خیلی شخصیت انسانی دانشجو را در قربانگاه چند صفحه کتابی که خوانده اند، فدا نمی کردند. برخوردهای اساتید و سایر اعضای گروه با دانشجوی تازه وارد خیلی متفاوت از گروه جامعه شناسی بود. رابطه محترمانه، صمیمانه و دوستانه. برخلاف گروه جامعه شناسی که اساتید دانشجویان گروه های دیگر را نه می شناسند و نه می خواهند که بشناسند، در این گروه اساتید دیگر در پیداکردن استاد راهنمای من خیلی به من کمک کردند. 

نمی دانم که چه سری در این رشته ها هست که آدمهای اینهمه متفاوت از هم را تربیت می کنند. شاید سردی پوزیتیویستی جامعه شناسی آدمهایی آنگونه را می سازد و تلاش مردم شناسی برای فهم همدلانه دیگری او را به رابطه انسانی با سایرین هدایت می کند. در مجموع تجربه محدود خودم هم به من نشان داده که متخصصان مردمشناسی بسیار خونگرم تر و مهربان تر از خدایگان معرفت اجتماعی در پس معبدکان دکان گونه جامعه شناسی هستند. به هر حال ما که خیلی دل خوشی از جامعه شناس جماعت نداشتیم( هر چند از لحاظ علمی این رشته با مردم شناسی خیلی فرقی ندارند و باید با هم و در کنار هم باشند) ولی این تجربه هم ما را بر این دل ناخوشی استوار تر کرد.